Во гостувањето во „Претрес со Ландов“, министерката за образование и наука Весна Јаневска ја постави темата за интегритетот во високото образование како прашање од јавен интерес што не може да се редуцира на дневнополитички впечаток, туку бара системска интервенција. Во тој контекст, таа даде категорична оценка дека „во Владата нема лица со купени дипломи“, при што настојуваше да ја разграничи политичката одговорност од институционалните механизми за проверка. Јаневска истовремено призна дека во пошироката јавна администрација „има“, но ја формулираше својата позиција со изразено институционално дистанцирање: „не е нејзина работа да испитува дали колеги министри или функционери имаат купени дипломи“. Таквата аргументација ја изведува од логиката на надлежност и поделба на компетенции, но во јавната перцепција неизбежно ја отвора дилемата дали одговорноста за квалитетот и валидноста на академските квалификации може да остане раздробена меѓу институциите, без јасна линија на политичка отчетност.
Во истиот настап, министерката ја артикулираше својата доверба во актуелниот владин состав со формулација што има и политички и вредносен карактер, потенцирајќи дека „не верува дека има во Влада“, и дека не познава луѓе со купени дипломи, додека во ист здив внесе критичка забелешка која суштински ја проблематизира вредноста на дел од академските квалификации: „иако некои дипломи не вредат“. Оваа реченица носи двојно значење: од една страна е имплицитен коментар за квалитетот на одредени образовни програми и практики, а од друга страна е сигнал дека прашањето не е само правно (дали дипломата е законски издадена), туку и академско-етичко (дали дипломата кореспондира со реални знаења и компетенции). Токму тука се појавува клучната оска на интервјуто: спорот околу „купени дипломи“ не е само спор околу корупција, туку и спор околу смислата на образованието како јавна вредност.
Јаневска најави дека преку реформите во образованието и новиот Закон за високо образование, кој е „во постапка на донесување“, се подготвуваат мерки што директно ќе го засегнат системот на приватно високо образование. Како најзначајна и најконтроверзна најава го посочи правецот на промена со кој се работи на укинување на правните студии на приватните факултети. Во јавниот дискурс оваа мерка има потенцијал да се толкува и како обид за зајакнување на професионалните стандарди во една дисциплина што има високи јавни импликации (правосудство, администрација, регулаторни тела), но и како интервенција што ќе предизвика отпор кај приватните универзитети и нивните интересни групи. Министерката ја постави сопствената реформска позиција како прашање на принцип, не само на тактика: „од нешто што е решение во предлог законот нема да отстапам, па макар да платам и политичка цена“. Со ова таа се обиде да ја легитимира реформата како вредносна, а не како конјунктурна одлука, притоа имплицирајќи дека притисоците – институционални, корпоративни или политички – се очекувани и веќе присутни.
Сепак, веднаш потоа, Јаневска ја внесе и реалполитичката димензија на законодавниот процес, признавајќи дека реформата не може да биде еднонасочна декларација туку мора да се движи низ преговори и компромиси: „но од нешто мора да се отстапи и да има договор“. Оваа формулација ја открива суштинската тензија што го следи секој обид за реформа на високообразовниот систем: како да се задржи нормативната строгост и принципиелноста, а истовремено да се обезбеди политичка и институционална проодност. Во академска смисла, токму овде се тестира кредибилитетот на реформата: дали компромисот ќе биде технички (рокови, транзиции, акредитациски процедури) или суштински (разводнување на стандарди, исклучоци, селективна примена).
Во дискусијата за случаи поврзани со функционери кои продолжуваат со постдипломски студии додека извршуваат висока јавна функција, министерката не влезе во конкретни квалификации за наводите што се споменуваат во јавноста. Наместо директен одговор, таа ја повтори рамката на индивидуална одговорност и етичка самопроценка: „секој со својот интегритет“. Оваа изјава, иако академски може да се чита како повик за лична морална одговорност, во новинарски контекст обично се восприема како избегнување на проверливи факти и конкретни ставови. Така, прашањето останува отворено: дали постојат јасни правила, стандарди и процедури за избегнување судир на интереси, политичко влијание или клиентелистички врски во доделувањето менторства, оценувањата и стекнувањето титули, особено кога станува збор за носители на јавни функции.
Јаневска, исто така, се воздржа од конкретизација околу „цената“ на купена диплома, и ја префрли темата во полето на истражувачкото новинарство, наведувајќи дека „не знае колку чини купена диплома“ и дека тоа „можат новинарите да го истражат“. Ова е реторички значајно од две причини. Прво, ја признава реалноста дека феноменот постои или барем дека постои основан сомнеж во јавноста. Второ, го префрла фокусот од превенција и институционално справување кон медиумско откривање, што може да звучи како индиректно признавање дека институционалните контролни механизми не се доволно силни или не се доволно видливи за јавноста.
Во делот што се однесува на високообразовни институции под надзор, министерката посочи дека „универзитетот на Мерко“ сè уште работи и покрај тоа што таму е испратена инспекција, потенцирајќи дека ќе следуваат последици таму каде што ќе се утврдат незаконитости. Нејзината порака беше недвосмислена во однос на исходот: за институциите „каде што се работи незаконски… ќе има санкции“. Но, во јавниот интерес остануваат клучни прашања за капацитетот и ритамот на институционалната реакција: што значи „санкција“ во пракса, кои се роковите, дали ќе има одземање акредитации, поништување дипломи, дисциплински и кривични постапки, и дали ќе се воспостави јавен регистар или транспарентна процедура што ќе ја намали можноста „инспекцијата“ да стане бескрајна административна фаза без јасен епилог.
Изјавите на Јаневска се вкрстуваат со пошироката тематска рамка што емисијата ја постави пред јавноста: „штанцање“ на закони, купување дипломи, ниска култура, (не)писменост и политизација на образовните процеси. Во таа рамка, централната дилема не е само дали ќе се промени текстот на законот, туку дали ќе се промени логиката на системот. Ако дипломата се сведува на формален документ без гаранција за компетентност, ако професорот е потиснат во институционална и општествена маргина, ако ученикот е преоптоварен со содржини што не се функционални, а занаетчијата е третираn како „резервна“ опција, тогаш реформата ризикува да стане административна, а не цивилизациска промена. Јаневска, со своите јавни поенти, се обиде да го позиционира Министерството како носител на принципиелна промена, но интервјуто истовремено откри дека јавноста очекува повеќе од ставови – очекува механизми, рокови и мерливи резултати.
Во конечна линија, изјавата „реформа или привид, знаење или титула“ останува како суштинско прашање што не може да се реши со една законска интервенција, туку со спој на квалитетна регулатива, независни и компетентни надзорни тела, транспарентни акредитациски стандарди и политичка волја што ќе издржи притисоци. Настапот на Јаневска го потврдува тоа: реформата се најавува со големи зборови и со јасни симболички цели, но нејзината тежина ќе се мери во тоа дали системот навистина ќе почне да продуцира вредност – дипломи што значат знаење, институции што се плашат од санкција, и јавен сектор што престанува да живее од формалности, а почнува да живее од компетентност.
