Собраниската сала одамна е најточната мерна единица за нашата државна самодоверба: кога аплаузот е најгласен, содржината е најтенка. И затоа, вчерашната посета на генералниот секретар на НАТО, Марк Руте, беше речиси учебникарски пример за тоа како се произведува свеченост од геополитика, а геополитика од свеченост. Дојде човекот да ни објасни дека Северна Македонија, не само што не е сама, туку – ете – станала и „извозник на безбедност“. Прекрасна формулација. Толку прекрасна што би било штета да се проверува во пракса.
„Извозник на безбедност“ звучи како да испраќаме пакети стабилност со брза пошта: една кутија демократија, два пакета реформска дисциплина и бонус купон за институционална отпорност. Се разбира, во реалниот свет „извозник“ сме пред сè во смисла на тоа дека извезуваме млади, извезуваме трпение и извезуваме одговорност – најчесто надвор од нашите граници и надвор од нашите политички елити. Но нека биде: ако велат дека сме извозници, кој сме ние да ја расипуваме поезијата на трансатлантската реторика со прозаични факти.
Руте, со достоинствена сериозност, вчера ја наслика меѓународната сцена како натпревар во притисоци: Русија со „партнерите“ Кина, Северна Кореја и Иран; Иран како „извозник на хаос“; Украина како европски тест за безбедност; Западен Балкан како вечна домашна задача на НАТО. Ние, пак, седиме меѓу големите реченици како ученик што се труди да изгледа дека следи, додека во тетратката црта мали знамиња и потпис „ЕУ кога?“.
И токму тука доаѓа врвот на домашната свеченост: личниот и стратешки избор. Не било доволно што земјата „извезува безбедност“; морало да се извезе и симболика. Па така, генералниот секретар вчера ни соопшти дека назначувањето на Радмила Шекеринска за негова заменичка е негов „личен и стратешки избор“. Личен и стратешки. Две придавки што, кога ќе се спојат, обично значат дека некој решил нешто што ќе треба да го брани со реченици наместо со аргументи.
Се разбира, ова е моментот кога треба да се восхитуваме на „експертизата и искуството“. Тоа е онаа прекрасна категорија што во нашите простори се мери не во резултати, туку во траење. Колку подолго си бил во системот, толку повеќе „искуство“ имаш; колку повеќе пати си се појавил на телевизија, толку повеќе „експертиза“ стекнуваш. Во академската литература ова се нарекува институционален капитал; во народот – „добра поврзаност“.
Ако е ова „стратешки избор“, тогаш стратегијата е јасна: НАТО сака заменик кој совршено го владее најважниот ресурс на Балканот – способноста да се преживее секоја политичка сезона без да се наруши фризурата на дискурсот. Потребен е човек што знае како реформата да биде ветување, а ветувањето да биде кариера. Човек што може да зборува за принципи со тон што исклучува потреба од доказ. Тоа е ретка вештина. Не секој може истовремено да звучи уверливо и да остави впечаток дека ништо не е обврзувачко.
Во ваков контекст, изборот навистина изгледа рационален: Шекеринска е идеален производ за институции што обожаваат „наративи“. Таа е јазик што се преведува добро на западните бирократии: доволно познат, доволно безбеден, доволно „наш“, а сепак уредно пакуван како „евроатлантски“. Сите ја препознаваат, никој не мора да прашува премногу прашања. Најдобриот кадар е оној што не создава непријатни изненадувања – ниту со идеи, ниту со пресврти, ниту со непредвидлива принципиелност.
И да не бидеме неправедни: навистина е трогателно кога една алијанса што се темели на колективна одбрана, во клучните кадровски моменти се потпира на „личен избор“. Тоа носи топлина. Нè потсетува дека меѓународната политика, зад сите меморандуми и доктрини, сепак е интимна работа: пријателства, доверба, познанства и – да, стратегија што почнува со телефонски повик.
Во меѓувреме, дома, Руте вчера ги повика пратениците да инвестираат во одбраната „за зачувување на демократијата“. Ова е реченица што кај нас има двојна корист: прво, звучи возвишено; второ, никој не мора да објасни како точно се „зачувува демократијата“ кога институциите се однесуваат како сезонски киосци. Но најубаво е што изразот „инвестирање“ кај нас е магичен: кога нешто го нарекуваш инвестиција, тоа автоматски станува доблест, дури и кога е трошок што не знае каде оди.
Пратениците од Левица вчера подигнале транспарент, Руте го нарекол тоа „демократско“. Навистина, ништо не ја симболизира демократијата подобро од тоа да се гледаме како се караме додека гостин зборува за војна, нуклеарно оружје и светски поредок. Нашата демократија е толку зрела што може да си дозволи да биде театар и кога сцената бара сериозност. Тоа е локална специјалност: драматургија наместо политика, поза наместо позиција.
И, на крај, останува главната поента што ја кажа претседателката: „најголемата инвестиција во мирот на Западен Балкан е нашето членство во ЕУ“. Точно. Само што кај нас „инвестиција“ во ЕУ често значи вложување во речник, не во реформи; во конференции, не во судство; во декларации, не во стандарди. Ние сме народ што ја сака Европа како идеја и ја избегнува Европа како дисциплина.
Затоа, вчерашната посета е совршено заокружен симбол: НАТО ни кажува дека сме „извозници на безбедност“, ние се воодушевуваме; НАТО ни кажува дека Шекеринска е „личен и стратешки избор“, ние се гордееме; НАТО ни кажува „инвестирајте“, ние климаме со глава; пратениците се расправаат со транспаренти; и сите заедно се убедуваме дека сме важни.
А можеби и сме. Барем како пример. Како доказ дека на Балканот може да се произведе голема приказна од мала реалност – и дека „стратешки избор“ понекогаш е само елегантен израз за најстарата дипломатска практика: да назначиш нешто што никого нема да го вознемири, а сите ќе го препознаат.
Во таа смисла, изборот навистина е брилијантен. Не затоа што гарантира напредок, туку затоа што гарантира континуитет. А континуитетот, како што знаеме, е најценетата валута во системите што најмногу се плашат од вистинска промена.
