Случајот „Мазут“ повторно се враќа во центарот на јавниот интерес, откако државната компанија ЕСМ поднесе жалба против одлуката на Обвинителството за гонење организиран криминал и корупција да ја запре истрагата поврзана со набавката на мазут за ТЕЦ „Неготино“. Со тоа, вниманието сега е насочено кон Вишото јавно обвинителство, кое треба да одлучи дали предметот дефинитивно завршува или ќе следува нова правна проверка.
Премиерот Христијан Мицкоски јавно реагираше на одлуката за прекин на истрагата, оценувајќи ја како скандалозна. Според него, ЕСМ веќе ги презела потребните правни чекори, а очекувањата се Вишото обвинителство детално да ги преиспита сите факти и околности. Од Обвинителството претходно соопштија дека едногодишната истрага е запрена бидејќи не биле обезбедени доволно докази што би овозможиле предметот да продолжи пред суд.
Предметот се однесува на набавките и транспортот на мазут за ТЕЦ „Неготино“ во периодот на енергетската криза, кога државата носеше итни одлуки за обезбедување стабилно производство на електрична енергија. Според информациите што беа објавени во јавноста, Министерството за внатрешни работи поднело кривична пријава со сомнеж дека државата била оштетена за повеќе од 167 милиони евра преку злоупотреби поврзани со набавката и транспортот на мазутот.
Во истрагата биле опфатени 13 физички лица и една компанија, меѓу кои поранешни функционери, директори и лица поврзани со енергетскиот сектор. Обвинителката Катерина Коларевиќ посочила дека не постоеле доволно цврсти докази за да се докажат делата злоупотреба при јавни набавки и перење пари. Но токму тука се отвора најголемата дилема во јавноста — што конкретно недостигало во доказната постапка.
Дали не биле потврдени финансиските штети, дали недостасувале докази за намера, или пак не можела да се утврди директна поврзаност меѓу одлуките и осомничените? За предмет со толкава финансиска тежина, јавноста очекува многу подетално образложение.
Со поднесената жалба, ЕСМ бара Вишото јавно обвинителство повторно да ја разгледа целата постапка и начинот на кој биле оценети доказите. Од компанијата наведуваат дека дел од изјавите дадени во истрагата биле исклучиво технички појаснувања, а не официјални проценки за евентуална штета врз државната компанија.
Ова прашање може да стане клучно за понатамошниот тек на предметот. Во правната практика, значајно е кој дал одреден исказ, во какво својство и дали тој бил интерпретиран како официјален став на институцијата или само како стручно објаснување. Токму таквите детали можат да бидат пресудни при оценката дали истрагата била прекината врз основа на целосно утврдена фактичка состојба.
Со жалбата на ЕСМ, предметот добива нова институционална димензија. Вишото јавно обвинителство сега треба да утврди дали одлуката за запирање на истрагата била законска, доволно аргументирана и поткрепена со целосна анализа на доказите. Тоа не значи автоматско поднесување обвинение, ниту утврдување вина. Но значи дека случајот повторно ќе биде подложен на правна контрола од повисока инстанца.
Во меѓувреме, случајот веќе предизвика силни политички реакции. Власта бара преиспитување на одлуката, додека опозициските партии предупредуваат на можни политички притисоци врз правосудството. Сепак, суштинското прашање останува исто: дали навистина имало криминал и дали институциите успеале целосно да го истражат.
ТЕЦ „Неготино“ имаше клучна улога за време на енергетската криза. Одлуките за набавка на мазут, транспорт, цена и производство директно влијаеја врз државниот буџет и енергетската стабилност. Токму затоа случајот „Мазут“ не е само обичен спор меѓу обвинителството и осомничените. Тој претставува тест за тоа колку институциите се способни транспарентно да расчистат сомнежи поврзани со трошење огромни јавни средства во кризен период.
Граѓаните имаат право да знаат дали процедурите биле законски, дали цените биле оправдани и дали некој остварил незаконска корист на сметка на јавниот интерес. Иако случајот веќе стана дел од политичките пресметки, правната постапка не смее да се темели на партиски изјави и прес-конференции.
Во исто време, обвинителството има обврска јасно да објасни зошто смета дека доказите не се доволни. Во предмети од висок јавен интерес, минималното образложение не е доволно за да се зачува довербата во институциите. Јавноста очекува одговори: што точно било проверено, кои дејствија биле преземени и зошто не можело да се утврди кривична одговорност.
Во Македонија веќе постојат бројни случаи што започнале со големи сомнежи и високи финансиски износи, а завршиле без јасен судски епилог. Поради тоа, „Мазут“ станува уште еден тест за капацитетот и кредибилитетот на правосудниот систем.
Дури и ако Вишото јавно обвинителство ја потврди одлуката за прекин на истрагата, институциите ќе мораат убедливо и детално да ја образложат таквата одлука. Во спротивно, сомнежите и недовербата само дополнително ќе се продлабочат.
Вишото јавно обвинителство има можност да ја потврди одлуката за запирање на истрагата или да наложи дополнителна проверка и ново постапување. Доколку случајот повторно се отвори, тоа ќе значи нова шанса институциите да покажат темелност и сериозност во расчистувањето на сомнежите. Ако, пак, одлуката остане непроменета, јавноста ќе очекува многу појасни и посилни аргументи од досегашните.
Бидејќи кога станува збор за стотици милиони евра, енергетска криза и јавен интерес, молкот никогаш не е доволен одговор.
