Кога во Македонија се отвора Изборниот законик, ретко станува збор само за демократија. Почесто станува збор за математика. За проценка. За страв. За пресметка кој ќе добие уште неколку мандати, кој ќе изгуби простор, кој ќе ја мобилизира дијаспората, кој ќе преживее со една изборна единица, а кој ќе биде избришан од политичката карта.
Затоа актуелната расправа не е само техничка дебата за гласање надвор од државата, изборни единици или финансирање. Таа е политички рендген. Го покажува она што партиите најмногу сакаат да го сокријат: дека зад зборот „реформа“ често стои обична желба за предност.
Гласањето на дијаспората звучи демократски. И во основа, тоа е демократско прашање. Државјанин не смее да биде политички избришан само затоа што живее надвор од земјата. Но прашањето не е дали дијаспората има право на глас. Прашањето е кој ќе го организира тој глас, кој ќе го контролира, кој ќе го проверува и кој на крај ќе профитира од него.
Тука завршува романтичната приказна за демократијата и почнува вистинската политика.
Ако гласањето на дијаспората се воведува без железни гаранции, без целосна транспарентност и без доверба во институциите, тогаш тоа не е проширување на демократијата, туку отворање нова зона на сомнеж. А избори што почнуваат со сомнеж, завршуваат со криза.
Власта секогаш ќе тврди дека го проширува правото на глас. Опозицијата секогаш ќе предупредува дека се подготвува изборен инженеринг. И двете страни имаат своја сметка. Власта сака нов резервоар на политичка мобилизација. Опозицијата стравува дека тој резервоар нема да биде само граѓански, туку организиран, насочен и политички употреблив.
Токму затоа дијаспората не смее да биде претворена во изборна алатка. Таа не е бројка во партиски ексел. Не е дополнителна колона во пресметка за мандати. Ако државата навистина сака да го вклучи иселеникот во политичкиот живот, мора прво да обезбеди доверба. Без доверба, секој глас од странство ќе биде дочекан со прашалник, а не со почит.
Една изборна единица е втората голема вистина што сите ја знаат, но многумина не сакаат да ја кажат гласно. Таа би го направила системот поправеден. Би намалила изгубени гласови. Би им дала шанса на помалите политички субјекти. Би го натерала парламентот повеќе да личи на реалната волја на граѓаните, а помалку на производ на изборна географија.
Но токму затоа е проблем.
Затоа што една изборна единица ја руши удобноста на големите структури. Ја нарушува логиката според која политиката треба да биде затворен клуб, а граѓанинот да избира само меѓу однапред поставени центри на моќ. Со една изборна единица, гласот на граѓанинот станува потежок, а контролата на големите политички машини послаба.
Затоа околу ова прашање секогаш има многу зборови, а малку искрена волја. Сите се за праведност, додека праведноста не почне да им одзема мандати.
Финансирањето на политичките субјекти е третата, најнепријатна тема. Затоа што тука завршува идеологијата и почнува касата. Во избори, парите се видливост. Видливоста е влијание. Влијанието е резултат. Кој нема пристап до средства, тој може да има програма, идеи и луѓе, но во кампања останува политички невидлив.
Ако јавните пари се распределуваат така што најмногу добиваат оние што веќе се најсилни, тогаш системот не финансира демократија. Тој финансира доминација. Не создава фер натпревар, туку ја бетонира постојната хиерархија. Ги наградува големите затоа што се големи, а малите ги казнува затоа што не биле доволно големи за да станат поголеми.
Тоа не е плурализам. Тоа е политички монопол со буџетска поддршка.
Затоа несогласувањата околу Изборниот законик не се случајни, ниту се резултат на некаква ненадејна принципиелност. Секој актер во оваа расправа гледа низ сопствената изборна корист. Едни сакаат дијаспората да стане нова политичка енергија. Други се плашат дека таа енергија ќе биде контролирана. Трети бараат една изборна единица затоа што сегашниот модел ги потиснува. Четврти молчат, затоа што сегашниот систем им одговара повеќе отколку што јавно признаваат.
И тука е суштината: не се води битка за идеален изборен модел, туку за тоа кој модел кому му носи предност.
Затоа треба да се биде крајно внимателен кога политиката зборува за реформи. Во Македонија, зборот „реформа“ премногу често служел како украс за стари навики. Како елегантна обвивка за партиски интерес. Како морален чадор под кој се носат одлуки што не ја ослободуваат демократијата, туку ја прекројуваат според потребите на моменталната моќ.
Вистинска изборна реформа не е онаа од која однапред се знае кој ќе профитира. Вистинска реформа е онаа од која профитира само граѓанинот: со еднаков глас, со фер натпревар, со јасни правила, со контрола и со доверба дека резултатот е производ на волјата, а не на инженерингот.
Ако измените на Изборниот законик донесат поголема еднаквост, поголема транспарентност и поголема доверба, тогаш вреди да се наречат реформа. Но ако донесат само нова изборна математика, нови канали за мобилизација и нова распределба на предноста, тогаш не зборуваме за демократизација. Зборуваме за преуредување на моќта под убаво име.
А тоа е најопасната форма на политичка манипулација: кога партиската корист се продава како јавен интерес.
Изборниот законик не смее да биде алатка за победа. Не смее да биде компензација за нечии стравови, ниту награда за нечии калкулации. Тој мора да биде гаранција дека власта може да биде сменета, опозицијата може да стане власт, малите можат да станат видливи, а граѓанинот може да гласа без чувство дека неговиот глас веќе е пресметан во туѓа формула.
Ако тоа не се случи, тогаш нема да добиеме изборна реформа.
Ќе добиеме само уште една партиска равенка во која демократијата е збор, а моќта е резултат.
Напомена: Фотографијата е креирана со помош на вештачка интелигенција и се користи како илустрација.
