Во Македонија, политичката одговорност има необична работна биографија: најчесто стапува на должност кога партијата ќе премине во опозиција. Тогаш надлежностите стануваат кристално јасни, оставките неодложни, а институционалните пропусти недозволиви. Додека се на власт, истите прашања обично бараат трпение, разграничување на ингеренциите и почитување на постапките. Од опозициската говорница, пак, целата таа сложена државна архитектура се сведува на една реченица: министерот да си оди.
Прес-конференцијата на СДСМ за бегството на Михаилова требаше да ја одржи Оливер Спасовски. Ќе беше драгоцено токму тој да објасни како министерската одговорност, која во случајот со Груевски ја пренасочуваше кон судовите, денес недвосмислено води до оставка на Тошковски. Истата говорница, истиот принцип, само малку поинаква меморија.
Случајот со Ива Михаилова заслужува многу посериозен третман од оваа сезонска преобразба на партиската совест. Во неговата основа се судска постапка за сообраќајна несреќа со смртни последици, обврска институциите да обезбедат непречено водење на постапката и право на јавноста да добие проверливи одговори. Сè друго, вклучително и натпреварот кој погласно ќе побара оставка, мора да се мери според тоа дали придонесува кон утврдувањето на вистината.
Според информациите од Обвинителството, на Михаилова ѝ биле одземени двата пасоша, а мерките опфаќале и забрана за преминување на границата со лична карта и за напуштање на Кочани. МВР, пак, соопшти дека нема евидентиран излез, а според податоците што ги пренесе од заедничкиот контакт-центар, нема ниту евидентиран влез во Бугарија. Наспроти тоа стои тврдењето на Михаилова дека границата ја преминала со лични документи. Токму оваа противречност бара целосно расчистување.
Отсуството на евиденција не е завршен одговор. Тоа е почеток на најважното прашање.
Каде, кога и како е премината границата? Кои проверки се направени? Дали мерките биле правилно внесени и достапни во системите? Дали постои службен пропуст, свесно заобиколување на контролата или друг начин на преминување? Овие можности мора да ги разграничат надлежните органи, со докази и со јасна хронологија. Јавноста не може да биде оставена сама да избира меѓу меѓусебно спротивставени изјави.
Тука завршува просторот за институционална неодреденост. Но тука почнува и прашањето за политичката веродостојност на оние што денес настапуваат како врховни испитувачи на државната одговорност.
СДСМ има демократско право да поставува прашања и да бара оставки. Тоа право не му го одзема ниту сопственото владеење, ниту сопствените пропусти. Меѓутоа, демократското право и моралниот авторитет не се исто. Првото произлегува од улогата на опозицијата. Второто се заслужува со доследност.
А токму доследноста е најнепријатниот дел од оваа прес-конференција.
Кога Никола Груевски избега во 2018 година, во времето на владата предводена од СДСМ, тогашниот министер Оливер Спасовски ја насочуваше одговорноста кон судовите што не определиле притвор. Подоцна тврдеше и дека МВР немало законско право да го следи. Тоа беа објаснувањата што јавноста ги слушаше од позиција на власт.
Денес би било корисно СДСМ да објасни што точно се променило во неговото разбирање на министерската одговорност. Дали усвоил построг принцип, кој е подготвен да го примени и врз сопственото минато, или само ја сменил адресата на која го испорачува барањето?
Случаите имаат различни околности и не смеат механички да се изедначуваат. Но политичкиот критериум може и мора да се спореди: кога одговорноста се разграничува меѓу повеќе институции, а кога веднаш се персонализира во министерот? Дали одлучува природата на пропустот или партиската припадност на функционерот?
Не може институционалната сложеност да биде привилегија на сопствената власт, а автоматската вина – задолжителен стандард за туѓата.
Ако СДСМ денес смета дека ваков случај нужно повлекува министерска оставка, најубедливиот почеток би бил признанието дека истиот критериум требало да важи и кога партијата управувала со институциите. Една таква реченица би имала поголема политичка тежина од десет соопштенија со внимателно дозирана огорченост.
Без неа, останува впечатокот дека одговорноста повторно е откриена дури откако престанала да биде лична обврска.
Сепак, оваа недоследност не ја ослободува актуелната власт од ништо. Претходниот пропуст не е дозвола за следниот. Тошковски и надлежните институции должат одговори поради функциите што ги извршуваат и поради граѓаните на кои им служат. Слабата веродостојност на оној што прашува не ја намалува тежината на прашањето.
Токму затоа власта би направила грешка ако целиот одговор го сведе на потсетување што се случувало за време на СДСМ. Тоа потсетување е оправдано во политичката дебата, но нема да утврди како Михаилова ја напуштила земјата. За тоа се потребни истрага, документи и конкретни наоди.
Во меѓувреме, иницијативата „12:05“ оди чекор понатаму: го поставува сомнежот дали случајот бил договаран на дипломатска средба во Софија, а во доставената реакција го поврзува и со можни избори и уставни измени. За таквата конструкција во соопштението не се приложени докази.
Тука критиката мора да биде особено прецизна. Да се бара проверка е легитимно. Да се сугерира однапред цел политички договор бара нешто повеќе од прашалник на крајот од реченицата.
Прашалникот не е доказ, а сомнежот не станува факт затоа што е драматично формулиран.
Од неразјаснето преминување на граница до таен дипломатски договор, па до изборно сценарио и уставни измени, се стигнува со импресивна брзина. Единственото што недостига меѓу тие станици е доказната врска. Без неа, јавноста добива политички трилер токму кога ѝ е потребен институционален одговор.
И барањето три оставки одеднаш мора да биде поткрепено со објаснување за конкретната одговорност на секој од министрите. Во спротивно, одговорноста се проширува реторички, а се разредува суштински. Колку повеќе имиња се додаваат без утврдена врска со пропустот, толку полесно вистинската одговорност се губи во општата врева.
Во таа врева најлесно исчезнува причината поради која воопшто се води постапката: изгубен човечки живот. Обвинението треба да го оцени судот, со почитување на правата на обвинетата. Институциите треба да обезбедат услови судот да ја заврши својата работа. Ниту државјанството, ниту дипломатското внимание, ниту партиската употребливост на случајот смеат да ја заменат таа обврска.
Суштината е во тоа дали судските мерки имаат реално дејство и дали институциите можат да утврдат што се случило кога нивното спроведување е доведено во прашање. Државата ја докажува својата способност со разрешување на таквата противречност. Опозицијата ја докажува својата сериозност со ист критериум за сите.
Од СДСМ се очекува барем да го признае сопствениот двоен аршин. Од „12:05“ – сомнежите да ги поткрепи со докази. Од власта – да ја утврди и да ја спроведе одговорноста таму каде што ќе биде докажана.
Пасошите можат да бидат одземени со решение. Политичкото минато не може да се поништи со соопштение. А довербата во државата нема да ја врати никој што мисли дека граѓаните паметат само од последната прес-конференција.
