Македонската посебност не започнува во моментот кога некој надвор ќе одлучи да ја прифати. Но нејзината институционална сигурност бара повеќе од уверување во сопственото право, бара истрајност, јасна стратегија и способност за градење рамноправни односи. Во тој простор меѓу достоинството и дипломатијата се наоѓа и прашањето за Македонската православна црква – Охридска архиепископија.
Таква порака се издвојува од ставовите на поранешниот пратеник и политички аналитичар Илија Димовски, кој црковната самостојност ја разгледува како дел од поширокото прашање за македонскиот историски континуитет и правото на сопствен идентитет. Во неговото толкување, автокефалноста има значење што ги надминува црковните односи: таа го отвора и прашањето дали Македонија ќе настапува со свест за сопствената вредност или постојано ќе чека нејзината посебност да биде потврдена однадвор.
Суштината на овој пристап е дека самостојноста не треба да се третира како награда за послушност или како отстапка што зависи од расположението на некој надворешен центар. Таа произлегува од постоењето на црковна заедница, од нејзиниот духовен живот и од историското наследство на кое се повикува.
Сепак, достоинството и меѓуцрковното признавање не се спротивставени цели. Димовски прави разлика меѓу историското и националното значење на автокефалноста и нејзиното канонско уредување. Одбраната на сопствената црковна самостојност не ја отстранува потребата од разговор со другите помесни цркви. Напротив, токму преку тој дијалог треба да се обезбеди нејзиното стабилно место во православното заедништво.
Во историската аргументација на Димовски посебно место има укинувањето на Охридската архиепископија во 1767 година. Тој го разгледува овој настан како губење институција чие значење се протегало и врз писменоста, културата и зачувувањето на колективната меморија.
Последиците од таквиот прекин, според неговото толкување, треба да се согледуваат и низ подоцнежните балкански процеси. Во XIX век, кога националните движења и соседните држави ги зајакнувале своите црковни и образовни структури, отсуството на сопствен духовен центар било важен дел од околностите во кои се развивала македонската национална свест.
Тоа не значи дека целата македонска историја може да се објасни со еден настан. Националното оформување е сложен процес, во кој влијаат јазикот, образованието, политичките прилики и општествените промени. Но оваа перспектива потсетува на нешто суштинско: историското паметење полесно се зачувува кога зад него стојат институции што можат да го пренесуваат и да го развиваат.
Оттука произлегува и современото прашање — како да се зацврсти црковната самостојност без таа да биде оптоварена со нови зависности?
Во ставовите на Димовски одговорот се бара во соработка што не подразбира покровителство. Духовната блискост треба да создава заемна почит, а не право на една црква или на еден политички центар да ја определува иднината на другите. Истовремено, самостојноста не треба да стане оправдување за изолација. Нејзината сила се покажува и преку способноста да се одржуваат односи, да се надминуваат несогласувања и да се обезбедува пошироко прифаќање.
Особено важна е разликата што Димовски ја повлекува меѓу значењето на МПЦ-ОА за македонската историја и правото на национално самоопределување. Почитувањето на црковното наследство не ја прави православната вероисповед услов за припадност кон македонскиот народ.
Македонскиот идентитет е доволно широк за во него да има место за различни верски определби, семејни традиции и лични уверувања. Претворањето на верата во мерило за тоа кој е „повеќе“ или „помалку“ Македонец би создало поделби токму таму каде што е потребно чувство на заедништво. Историската улога на црквата може да се почитува без од секој поединец да се очекува ист верски однос кон неа.
Истото начело на слободно самоопределување има тежина и во односите со соседите. Културната блискост, сродните јазични особености и испреплетените историски искуства можат да бидат основа за соработка. Не можат да бидат дозвола за присвојување на туѓиот идентитет.
Во размислувањата на Димовски, добрососедството добива вистинска содржина кога секоја страна го почитува правото на другата да се именува и да се определува себеси. Заедничките допирни точки во минатото не ја поништуваат современата национална посебност. Нивното претворање во аргумент за оспорување само ја продлабочува недовербата.
Оваа потреба од рамноправност се пренесува и во неговото согледување на европската перспектива на Македонија. Стратешката определба, според изложените ставови, треба да биде придружена со јасна процена на преземените обврски, очекуваните резултати и гаранциите дека процесот нема да се претвора во низа нови идентитетски условувања.
Притоа, претпазливоста не смее да стане политика на бесконечно чекање. Потребни се дипломатска иницијатива, сојузништва и институции способни да ги препознаат можностите и да ги заштитат државните интереси. Црковното прашање и европската интеграција се различни процеси, со различни правила, но во политичката анализа ги поврзува барањето Македонија да биде третирана како рамноправен соговорник.
Пошироката порака од овие ставови е дека историското наследство создава и обврска. Повикот на Охридската архиепископија добива полна смисла кога е придружен со грижа за денешните институции, со проучување на минатото и со почитување на различностите во сопственото општество.
Достоинството се брани со јасен став, а самостојноста се зацврстува со институции што можат да го издржат тој став. За Македонија, предизвикот е сопствената посебност да ја претвори во сигурна основа за соработка – со историска свест, дипломатска зрелост и право на глас што не зависи од туѓа добра волја.
