Изјавата на генералниот директор за проширување и источно соседство во Европската комисија, Герт Јан Копман, дека Македонија не е блокирана од земја членка, туку затоа што самата не сака да го исполни она што знае дека треба да го направи, повторно ја отвори суштинската дилема околу македонските евроинтеграции: дали навистина станува збор за европски процес заснован врз јасни правила и критериуми или за политички процес во кој условите се менуваат зависно од барањата на одделни земји членки?
Со ваквиот став, висок претставник на Европската комисија практично ја сведува целата одговорност за застојот на македонската страна. Притоа, речиси целосно се занемарува фактот дека уставните измени се дел од политичкиот компромис од 2022 година, постигнат по бугарското противење на почетокот на преговорите.
Токму тука е суштината на проблемот. Македонија не одбива да ги спроведува европските реформи, ниту нејзината обврска е спорна кога станува збор за владеење на правото, независност на судството, борба против корупцијата и функционалноста на институциите. Прашањето е зошто билатералниот спор со Бугарија доби толкава тежина во пристапниот процес и зошто од една кандидатка се очекува политичка отстапка без јасна гаранција дека со неа навистина ќе се отстрани пречката за напредок.
Брисел не може да ја префрла целата одговорност на Скопје
Кога Европската комисија зборува за европски критериуми, тогаш мора да објасни како во нив се вклопува условувањето поврзано со историски, идентитетски и билатерални прашања. Копенхашките критериуми се однесуваат на демократските институции, владеењето на правото, економската подготвеност и способноста за преземање на обврските од членството. Уставните измени, пак, во конкретниот случај се резултат на политички договор во кој бугарското барање беше вградено во преговарачката рамка.
Затоа, не може да се зборува за одговорност на Македонија, а истовремено да се премолчува улогата на Бугарија во создавањето на оваа ситуација. Уште помалку може Европската комисија да се поставува како неутрален набљудувач кога токму европските институции учествуваа во обликувањето на компромисот што денес се претставува како единствен пат напред.
Секако, Македонија има обврска да ги исполнува преземените договорни обврски. Но, и Европската Унија има обврска да обезбеди предвидлив, праведен и кредибилен процес на проширување. Тоа подразбира правила што важат за сите, а не пристапен процес во кој политичката волја на една членка може да стане пресудна за европската иднина на друга држава.

Една отстапка не е гаранција за европска иднина
Македонското искуство со евроинтеграциите одамна ја надмина границата на обичното разочарување. Промената на државното знаме, спорот со Грција, Преспанскиот договор, промената на уставното име и подоцнежното бугарско условување се дел од долгогодишна низа политички компромиси за кои на граѓаните им беше ветувано дека ќе донесат напредок.
Но секогаш кога ќе се отстранеше една пречка, се појавуваше нова.
Токму затоа денешното барање за уставни измени не може да се разгледува изолирано. Граѓаните имаат право да прашаат дали ова навистина е последниот услов или само уште една етапа во процесот на постојано политичко приспособување. Имаат право да знаат дали по исполнувањето на ова барање ќе следува конкретен напредок или повторно ќе се најде причина за ново одложување.
Досегашното искуство не дава доволно причини за безрезервна доверба. Напротив, покажува дека политичките гаранции лесно можат да се претворат во нови очекувања од македонската страна, додека ветениот резултат останува неизвесен.
Оттука, не е доволно Брисел да повторува дека нема да има нови барања. Потребни се јасни, конкретни и институционални гаранции дека билатералните спорови нема повторно да се претвораат во пречки во следните фази од преговорите.
Европа бара доверба, но што прави за да ја заслужи?
Најголемиот проблем во целата приказна е што Европската Унија очекува Македонија да верува во процес во кој самата Унија не успеа да обезбеди доволно предвидливост. Од една страна се повикува на европски вредности, принципи и партнерство, а од друга дозволува пристапувањето да биде оптоварено со билатерални прашања и политички условувања.
Европската перспектива не смее да биде награда за откажување од сопствените позиции, ниту процес во кој кандидатите постојано треба да докажуваат колку се подготвени да отстапуваат. Таа мора да се заснова врз еднакви правила, меѓусебна почит и јасни обврски за двете страни.
Затоа, пораката на Копман отвора многу посериозно прашање од тоа дали Македонија ќе направи уставни измени. Прашањето е дали Европската Унија е подготвена да преземе одговорност за процесот што го води и да гарантира дека неговите правила нема повторно да се менуваат под притисок на билатерални интереси.
Македонија не може вечно да биде кандидат што треба да положува испити без да знае кога завршува учебната година. Не може секоја генерација да наследува ново условување, ново политичко разочарување и ново ветување за подобра иднина.
Ако Европа навистина сака Македонија да биде дел од Унијата, тогаш треба да покаже дека проширувањето не е само механизам за поставување услови, туку и процес во кој се почитуваат принципите врз кои самата Унија се темели.
Во спротивно, прашањето веќе нема да биде само што уште треба да направи Македонија за да влезе во Европа, туку и колку долго Европа ќе може да очекува Македонија да ѝ верува.
![]()

