САМОСТОЈНА ДРЖАВА, ЗАВИСЕН МЕНТАЛИТЕТ: Го изгласавме суверенитетот, но некои сè уште бараат тутор

Државата може да се прогласи во еден историски ден. За политичкиот менталитет да стане навистина независен, очигледно, не се доволни ниту три и пол децении.

На 8 септември 1991 година граѓаните гласаа за „суверена и самостојна држава Македонија со право да стапи во иден Сојуз на суверените држави на Југославија“. Редоследот на зборовите не бил случаен. Најнапред држава, потоа евентуален сојуз. Најнапред сувереност, па дури потоа право на здружување. Најнапред Македонија како самостоен политички субјект, а не како територија што чека дозвола од некој надворешен центар.

Но и по 35 години, дел од македонското општество го чита прашањето од крајот кон почетокот. Ја прескокнува суверената и самостојна Македонија, а се фаќа за никогаш создадениот „иден Сојуз“. Ја потценува одлуката што ја создаде државата, а ја нагласува можноста што никогаш не се оствари.

Тоа не е обична историска забуна. Тоа е политички менталитет на зависност.

Менталитет што не може да ја замисли Македонија без тутор. Што во секое самостојно државно однесување гледа опасност, а во секое надворешно покровителство – сигурност. Менталитет што нè убедува дека сме премногу мали за сами да одлучуваме, премногу слаби за да имаме сопствен став и премногу неблагодарни ако побараме рамноправност од оние што се прогласиле за наши „браќа“.

Во 1991 година стравот бил разбирлив. Југославија се распаѓала во крв, ЈНА сè уште била реална сила, Македонија немала целосно изградени одбранбени механизми, а меѓународното признавање било неизвесно. Формулацијата за можен иден сојуз била политички компромис и безбедносен вентил во исклучително опасен историски момент.

Но она што било дипломатска претпазливост во 1991 година не може да биде политичка идеологија во 2026 година.

Југославија исчезна. Идниот сојуз никогаш не беше создаден. Она што остана од референдумското прашање е она што граѓаните навистина го создадоа – суверена и самостојна држава Македонија.

Сепак, некои како сè уште да живеат во чекалницата на исчезнатата држава. Физички се во Македонија, но политички и емотивно постојано се свртени кон некој центар надвор од неа. Оттаму очекуваат потврда за сопствениот идентитет, дозвола за сопствениот став и насока за сопствената иднина.

Кога Македонија треба да покаже достоинство, тие предупредуваат дека не смееме да се замериме. Кога некој однадвор ќе ја релативизира македонската историја, црква или идентитет, тие бараат оправдување за туѓото однесување. Кога од нас се очекува да молчиме во име на некакво „братство“, тие први нè убедуваат дека молчењето е мудрост, а самопочитта – непотребна провокација.

Тоа е суштината на зависниот менталитет: туѓата ароганција да се претставува како реалност што мора да ја прифатиме, а сопственото достоинство како опасен национализам.

Проблемот не е пријателството со Србија, ниту со кој било друг сосед или поранешна југословенска република. На Македонија ѝ се потребни пријателства, соработка и отворени односи. Но пријателството меѓу државите постои само кога тие се рамноправни. Таму каде што едниот постојано очекува благодарност, послушност и молчење, а другиот се плаши да каже „не“, нема братство. Има хиерархија.

Вистински суверената држава соработува затоа што избира, а не затоа што мора. Стапува во сојузи затоа што проценила дека тоа е во нејзин интерес, а не затоа што сè уште се чувствува како недорасната периферија на некој поранешен центар.

Токму тоа значат зборовите „со право да стапи“. Правото е израз на суверенитетот, а не негово ограничување. Само независна држава може слободно да одлучи дали и каде ќе се здружи. Несамостојната територија не стапува во сојузи – за неа одлучуваат други.

Затоа вториот дел од референдумското прашање не ја намалува независноста на Македонија. Напротив, ја потврдува. Македонија требало да биде субјект што самостојно ќе одлучува за сопствените идни партнерства. Не објект над кој некој ќе задржи трајно право на политички, историски или духовен надзор.

Но политичкиот менталитет на зависност токму тоа не може да го прифати. За него слободата е премногу тешка затоа што носи одговорност. Во независна држава нема федерален центар врз кој ќе ја префрлиме вината за слабите институции, економските неуспеси и националните понижувања. Нема постар брат што ќе нè води, ќе нè брани и ќе одлучува наместо нас.

Самостојноста бара самите да ја изградиме државата. Самите да ги браниме нејзините интереси. Самите да одредиме каде припаѓаме. И самите да ја платиме цената на сопствените погрешни одлуки.

Токму од таа одговорност бегаат оние што постојано бараат нов тутор. За нив не е важно дали политичките инструкции ќе доаѓаат од Белград или од некој друг центар. Важно им е секогаш да постои некој поголем што ќе одлучува, а тие дома ќе ја објаснуваат и оправдуваат неговата волја.

Таквиот менталитет не создава држава. Тој создава посредници на туѓи интереси, домашни толкувачи на надворешни пораки и политички елити што сопствената немоќ ја продаваат како геополитичка мудрост.

Најопасни не се оние што отворено не ја сакаат Македонија. Нив лесно ги препознаваме. Многу поопасни се оние што постојано зборуваат за Македонија, но никогаш не можат да ја замислат целосно исправена на сопствени нозе. Ја прифаќаат само како нечија периферија, помлад партнер или држава што мора да биде благодарна за секое туѓо признание.

Тие и денес се повикуваат на вториот дел од прашањето не за да ја разберат историјата, туку за да ја оправдаат сопствената зависност.

Но референдумското прашање е јасно. Вториот дел беше можност. Првиот дел беше одлука.

Граѓаните изгласаа суверена и самостојна држава Македонија. Не изгласаа вечна обврска кон Југославија, ниту право на која било нејзина поранешна членка да ја надгледува македонската државност.

Затоа денес вистинското прашање не е дали Македонците во 1991 година биле подготвени за независност. Резултатот одамна го даде одговорот.

Прашањето е зошто некои и по 35 години не се подготвени да живеат како политички независни луѓе.

Македонија се осамостои во 1991 година. Сега конечно треба да се ослободи и од политичкиот менталитет на зависност.

Честит 8 Септември – Денот кога македонскиот народ избра своја држава, свое име и право сам да одлучува за сопствената иднина.

Нека ни е вечна суверена, самостојна и слободна Македонија!

Loading