Пет години по настанот, илјадници граѓани добија писма од УЈП што делуваат како шок-бомба, терајќи ги да се соочат со минатото и да се прашуваат дали воопшто можат да му веруваат на својот даночен систем.
Минатите недели илјадници граѓани на Македонија се соочија со нешто што повеќе личи на даночна злоупотреба на институционалната моќ отколку на законска примена – писмо од Управата за јавни приходи (УЈП) со опомена за непријавен доход од странство за 2020 година. Пет години по настанот, граѓаните кои примиле еднократни трансфери или минимални износи од странство, се ставени под непотребен притисок да обезбедат документација која е тешко достапна, преведена од овластен судски преведувач, и да платат данок на доход што веќе можеби е законски оданочен во странство.
Тука не се работи за формално почитување на законот, туку за институционална неспособност и неефикасност. Петгодишното задоцнување создава впечаток дека УЈП не е способна да ја организира евиденцијата, да известува граѓаните навреме или да им овозможи лесен пристап до информации за нивните обврски. Наместо да се промовира култура на законско почитување, државата се однесува како казнувачка институција која „лови“ наивни граѓани за минатите грешки.
Психолошките и економските последици од ваквиот пристап се сериозни. Граѓаните се изложени на стрес, фрустрација и несигурност. Многумина немаат можност или ресурси да набават документи од странство, особено во период на празници, што создава ситуација на практично двојно оданочување. Со други зборови, државата формално тврди дека ги штити правата на даночните обврзници, додека во практика ги казнува за нивната немоќ да обезбедат документација која е надвор од нивната контрола.
И ова не е само индивидуален проблем. Ваквите практики имаат долгорочни последици за довербата на граѓаните во институциите. Кога граѓаните доживуваат даночна администрација како арбитрарна и доцнечка, тие се мотивираат да избегнуваат пријавување на доходите или да бараат начини да го минимизираат даночниот товар. Некои граѓани, во својата фрустрација, дури размислуваат да бараат финансиска сигурност во други држави, што е алармантен сигнал за институционалната неспособност и неефикасност на УЈП.
Во меѓувреме, институционалната несигурност и неефикасност имаат влијание и на економската клима. Странските инвеститори и компании ја следат стабилноста и предвидливоста на даночната политика. Петгодишни опомени, кои создаваат впечаток на некоординирана и непредвидлива администрација, ја намалуваат довербата во земјата како место за инвестирање.
Критички гледано, ова е јасен сигнал за системска слабост: законот постои, но институциите не се способни да ја спроведат неговата примена ефикасно и навремено. Наместо превентивна и транспарентна администрација, граѓаните се третираат како цели за постфактум казнување. Во оваа поставеност, државата создава атмосфера на страв и несигурност, наместо на доверба и соработка.
Заклучокот е алармантен: петгодишните опомени на УЈП не само што ја еродираат довербата во институциите, туку и ја поттикнуваат културата на даночен отпор. Тие ги принудуваат граѓаните да размислуваат како да ја избегнат државата, да бараат сигурност надвор од нејзините граници, и го туркаат даночниот систем кон хаос наместо кон ред. Ако државата не го промени пристапот – ако не инвестира во дигитализација, автоматизација и навремена комуникација – ваквите мерки нема да создадат дисциплинирани даночни обврзници, туку генерација граѓани кои ја гледаат државата како непредвидлив и казнувачки арбитер.
Во крајна линија, овој петгодишен шок на УЈП открива повеќе од неефикасност: тој открива институционална инертност и неспособност да се води еден модерен, фер и предвидлив даночен систем. И додека граѓаните се бават со минатото, државата ја губи иднината – довербата што е фундамент за секоја стабилна и функционална заедница.

пишyвa д-p. Aмaтepкaтa, вoнpeдeн пpoфecop нa eдeн фaкултет
![]()

