Посетата на Африм Гаши на Египет за време на Илинден не само што е оправдана, туку, со малку политичка фантазија, може да се прогласи и за историски предодредена. На 2 август 338 година пред нашата ера, кај Херонеја, војската на Филип II и младиот Александар ја извојувала победата што ја утврдила македонската надмоќ. Ден што, во публицистичка смисла, би можеле да го наречеме „првиот антички Илинден“.
Но Гаши не замина да се поклони на Херонеја. Неговата историска чувствителност го однесе уште подалеку – во Египет. Можеби реши симболично да ѝ се поклони на Клеопатра, последната владетелка од македонската Птоломејска династија, бидејќи поклонувањето пред Питу Гули, Никола Карев и илинденските херои на Мечкин Камен можеше спокојно да му го препушти на својот заменик.
Така, на истиот датум кога се одбележуваат античката победа кај Херонеја, Илинденското востание и АСНОМ, претседателот на Собранието успеа да воспостави сопствена историска вертикала: од Филип и Александар, преку Птоломеј и Клеопатра, до една „многу важна конференција“.
Херонеја ја означила македонската победа, Крушево ја прогласило македонската Република, АСНОМ ја возобновил македонската држава, а Гаши – своето службено оправдување.

Александар Македонски влегол во Египет и ја основал Александрија. Неговиот војсководец Птоломеј основал династија, а нејзината последна владетелка била славната Клеопатра VII. Гаши, очигледно, решил да ја продолжи оваа историска линија – можеби тргнал да се поклони пред сè уште неоткриениот гроб на Клеопатра, бидејќи поклонувањето пред македонските херои на Мечкин Камен може мирно да му го препушти на својот заменик.
Гробот на Клеопатра, вистина, археологијата сè уште не го пронашла. Но тоа не треба да претставува пречка за една толку значајна државничка мисија. Ако не може да се најде гробот, барем може да се најде конференција. А ако не може лично да се стигне на Мечкин Камен, секогаш може да се најде потпретседател што ќе го прочита говорот.
Така се заокружува историската вертикала: Александар основал град, Птоломеј основал династија, Клеопатра влегла во легендата, а Гаши создаде оправдување зошто втора година по ред не е присутен на најголемиот македонски државен празник.
Секое време, очигледно, има свои подвизи.
Да не бидеме престроги. Мечкин Камен е тука веќе 123 години и веројатно ќе почека уште некоја. Египет, од друга страна, очигледно не можел. Можеби конференцијата ќе пропаднела без личното присуство на Гаши. Можеби Нил ќе го променел својот тек. Можеби духот на Клеопатра немало да му прости доколку на 2 август избрал да биде во Крушево.
Јавноста не ги знае сите детали, но го знае најважното: конференцијата била „многу важна“. А кога политичар ќе употреби две засилувачки придавки, секоја натамошна расправа, се разбира, станува излишна.
Гаши објасни дека државниот врв одлучил да ги искористи „двете шанси“. Формулацијата е вистински бисер на современата административна мисла. Илинден е една шанса, Египет е друга, а државничката мудрост се состои во тоа човек лично да ја искористи египетската, додека илинденската великодушно ќе му ја препушти на својот заменик.

Така сите се задоволни. Гаши добива конференција, потпретседателот на Собранието Антонијо Милошоски добива говорница, а Илинден добива уверување дека ќе биде чествуван „на најдобар можен начин“.
Најдобар можен начин – само без човекот што требаше да го претставува законодавниот дом.
Но во современата политичка теорија, физичкото присуство очигледно е преценета категорија. Најважно е празникот да се почитува духовно и декларативно. Така Мечкин Камен може да се чествува од Каиро, АСНОМ од конференциска сала, а жртвата на Питу Гули меѓу две панел-дискусии и пригодна кафе-пауза.
Гаши нè уверува дека ги почитува сите државни празници и дека околу тоа „нема двоумење“. И навистина, нема причина да се двоумиме. Неговата почит кон Илинден очигледно е толку голема што може да се почувствува дури и од Египет. Само неговото присуство не може.
Можеби Илинденците биле непотребно старомодни. Наместо лично да кренат востание, можеле да испратат заменик-војводи и да соопштат дека Крушевската Република ќе биде прогласена во хибриден формат. Питу Гули можел да се повика на претходно преземена меѓународна обврска, а Никола Карев да ја поздрави новата Република преку видеоврска.
Но тие луѓе, лишени од денешната протоколарна флексибилност, верувале дека во пресудните историски мигови треба лично да се биде присутен. Не знаеле дека државноста е обврска што, доколку календарот стане непрактичен, може уредно да се делегира.
Околу 800 востаници во 1903 година го ослободиле Крушево, а Никола Карев ја прогласил Крушевската Република. Таа траела само десет дена, но нејзината политичка и морална вредност опстојува повеќе од еден век. Последните истрели на Мечкин Камен и загинувањето на Питу Гули останале симбол на отпорот, саможртвата и стремежот за сопствена држава.
Тие луѓе немале државни кабинети, службени автомобили, протоколарни служби и советници за односи со јавноста. Немале ниту патни налози со кои би го оправдале своето отсуство. Имале само идеја за слобода и свест дека во одредени мигови човек нема право да биде на друго место.
Четириесет и една година подоцна, на Вториот Илинден, делегатите на Првото заседание на АСНОМ ги поставиле темелите на современата македонска држава. Биле усвоени решенија за државноста, македонскиот јазик и основните човекови и граѓански права. Методија Андонов-Ченто бил избран за претседател на Президиумот, а Панко Брашнаров, човекот што ги паметел двата Илиндена, го отворил заседанието.
Веројатно ниту тие не биле доволно упатени во современата конференциска дипломатија. Наместо да се распоредат на повеќе меѓународни настани и да ги искористат „двете шанси“, сите се собрале на едно место и се занимавале со нешто толку старомодно како создавање држава.
Денес, кога таа држава постои, присуството на нејзиниот празник, по сè изгледа, може да се третира како факултативна протоколарна активност.
Египет ќе остане таму каде што бил со милениуми. Пирамидите нема да исчезнат, Нил нема да пресуши поради една пропуштена конференција, а гробот на Клеопатра, доколку Гаши не успее да го пронајде овојпат, ќе може да го побара и при некоја следна посета.
Но пропуштениот Илинден не се враќа со дополнително соопштение.
Историјата не ги архивира патните налози. Таа памети кој бил присутен кога било важно. А понекогаш уште подобро памети кој одлучил дека нешто друго било поважно.
Сепак, да бидеме праведни: Гаши не го заборавил Илинден. Само решил да го чествува од земјата на Клеопатра, на безбедна историска и географска дистанца.
Навистина достоинствено. И, како што самиот нè уверува, „на најдобар можен начин“.
НАПОМЕНА: Колумната претставува авторски сатиричен осврт и содржи сарказам, иронија и намерно преувеличување. Наводите за поклонувањето на Клеопатра се употребени во преносна, сатирична смисла и не претставуваат фактичко тврдење. Придружните визуелни илустрации се создадени со помош на вештачка интелигенција и не прикажуваат реални настани.

![]()

