ПРАВДА ПО МЕРКА НА ТОЛПАТА – ОПАСНОСТ ЗА ЦЕЛОТО ОПШТЕСТВО

ВО ИМЕ НА ПРАВДАТА СЕ СОЗДАВА НОВА НЕПРАВДА

Не е најголемата опасност кога граѓаните бараат правда. Опасноста започнува кога ќе поверуваат дека имаат право самите да ја делат.

Бруталното насилство врз девојката од Охрид заслужува најостра осуда. Нема оправдување за насилството, нема релативизирање на стореното и нема простор за алиби за оние што го извршиле. Жртвата заслужува заштита и правда, а одговорните мора да ги сносат законските последици.

Но, токму во моментите кога општеството е најгневно, кога емоциите се најсилни и кога барањето правда станува масовно, мора да се постави едно непријатно, но суштинско прашање: Кој ја контролира толпата кога таа ќе одлучи дека веќе ја знае пресудата?

Ова не е обид за одбрана на обвинетите, туку обид да се одбрани нешто многу поголемо од еден конкретен случај – принципот на правна држава.

Зашто, ако за едно дело бараме правда, а за друго прифаќаме јавен линч, тогаш не се бориме за принципи. Се бориме за казна според моменталното расположение на толпата.

СРЕДНОВЕКОВНАТА КЛАДА ДЕНЕС ИМА ИНТЕРНЕТ-ПРИСТАП

Историјата памети времиња кога луѓето биле прогонувани, обвинувани и погубувани затоа што толпата одлучила дека се виновни. Жените прогласувани за „вештерки“ биле изложувани на јавен срам, мачења и погубувања. Стравот, предрасудите и гласините биле доволни за нечиј живот да заврши на клада. Пресудата често била донесена пред да постои вистинска можност за одбрана.

Денес не ги врзуваме луѓето за столбови на градските плоштади. Имаме нешто друго – социјалните мрежи.

Дигиталните плоштади се преполни со обвинители, судии и џелати. Пресуди се изрекуваат за неколку минути. Се споделуваат фотографии, се објавуваат лични податоци, се шират непроверени информации, се напаѓаат семејства и се повикува на одмазда.

Денешната клада не гори со оган. Таа гори со навреди, закани, јавно понижување и дигитално уништување.

Најопасно е што учесниците во ваквиот прогон најчесто се убедени дека прават нешто добро. Дека се на страната на правдата. Но, добрата намера не го прави јавниот линч помалку опасен.

КОГА ТОЛПАТА СТАНУВА ПРИТИСОК ВРЗ ПРАВОСУДСТВОТО

Јавниот линч не го загрозува само достоинството на поединецот. Тој може да ја загрози и независноста на институциите.

Кога јавноста однапред бара конкретна пресуда, кога ја определува висината на казната и кога секоја одлука што не одговара на нејзините очекувања ја прогласува за корупција или соучесништво, се создава сериозен притисок врз обвинителството и судовите.

Обвинителот не смее да поднесува обвинение за да ја задоволи толпата. Судијата не смее да изрекува казна за да избегне осуда на социјалните мрежи.

Судијата не смее да се плаши од Фејсбук. Обвинителот не смее да одлучува според хаштаг. А правдата не смее да биде заложник на бројот на споделувања.

Секако, граѓаните имаат право да бараат одговорност, да критикуваат институционални пропусти, да протестираат и да бараат транспарентност. Но постои огромна разлика меѓу барањето институциите да си ја вршат работата и барањето однапред да го произведат исходот што го посакува јавноста.

Првото е демократско право. Второто е опасност за независноста на правосудството.

КОГА ТУЃАТА НЕСРЕЌА СТАНУВА ПОЛИТИЧКИ И АКТИВИСТИЧКИ КАПИТАЛ

Постои и една друга димензија на јавниот линч за која мора да се зборува – неговата политичка и општествена инструментализација.

Политичари, активисти, различни здруженија и самопрогласени борци за правда понекогаш ја користат колективната емоција за сопствена промоција, политичко позиционирање и собирање општествено влијание.

Трагедијата станува повод за политичко надмудрување. Револтот станува средство за мобилизација. Болката на жртвата станува јавна сцена на која некој друг ја игра улогата на морален авторитет и единствен заштитник на правдата.

Не е спорно политичарите да бараат одговорност, ниту здруженијата да се борат за заштита на жртвите и подобри закони. Напротив, граѓанскиот активизам е неопходен за демократското општество.

Проблемот започнува кога борбата за правда се претвора во борба за влијание. Кога се собираат политички поени на туѓа несреќа, кога се поттикнува гнев без да се понуди решение и кога секој што повикува на законска постапка се прогласува за заштитник на виновниците.

Ниту една политичка партија, ниту едно здружение и ниту еден активист нема монопол врз правдата. Никој нема право да се постави над институциите и да одлучува кој е виновен, кој треба да биде казнет и каква пресуда е прифатлива.

Кога туѓата болка станува средство за сопствена промоција, жртвата повторно се претвора во средство – овојпат во рацете на оние што тврдат дека се борат во нејзино име.

ДЕНЕС Е ЕДНО ДЕЛО, УТРЕ МОЖЕ ДА БИДЕ КОЕ БИЛО ДРУГО

Овој принцип не важи само за насилство врз жена. Важи за корупција, кражба, сообраќајна несреќа, економски криминал, злоупотреба на службена положба и секое друго кривично дело.

Не може за едни да бараме докази, а за други да прифаќаме гласини како конечна вистина. Не може правото на одбрана да го признаваме само за оние што ни се допаѓаат.

Пресумпцијата на невиност не е награда за обвинетиот. Таа е темелна гаранција на правниот поредок. Не значи дека некој не треба да одговара, туку дека вината мора да биде утврдена во законска постапка.

И уште нешто: притворот не е казна, туку процесна мерка за која мора да постојат законски основи. Ако ја избришеме разликата меѓу истрагата, обвинението, притворот и пресудата, тогаш ја бришеме и разликата меѓу правдата и одмаздата.

Ако денес дозволиме јавниот гнев да ја диктира постапката во еден случај, утре истиот механизам може да биде употребен против политички неистомисленик, новинар, службеник, сосед или кој било граѓанин.

Затоа што толпата не проверува секогаш дали е во право. Понекогаш ѝ е потребен само некој што ќе го прогласи за виновен.

Не можеме да бараме правна држава само кога исходот ни се допаѓа, а да ја отфрламе кога не се совпаѓа со нашите очекувања.

Правдата не смее да биде производ на толпата. Таа мора да биде производ на докази, закон и независни институции.

Во спротивно, не сме направиле цивилизациски исчекор од времето кога луѓето ги прогласувале „вештерките“ за виновни и ги беселе на плоштадите. Само сме ги модернизирале плоштадите, сме ги замениле кладите со тастатури и сме им овозможиле на џелатите да имаат неограничен број следбеници.

Зашто, општество во кое толпата одлучува кој е виновен, а политичарите и самопрогласените морални авторитети го насочуваат нејзиниот гнев, не е општество во кое владее правдата. Тоа е општество во кое секој може да стане следната жртва.

Loading