Извештајот на Државен завод за ревизија за 2024 година открива загрижувачка слика за состојбата во Државен архив на Република Македонија – институција што треба да биде чувар на колективната меморија и историското наследство на државата. Наместо современа и безбедна установа, ревизорите затекнале системски слабости, дотраена инфраструктура и технологија што одамна требало да биде заменета.
Во дел од архивските депоа, материјалот се чува во простории со испукани ѕидови од влага, протекување од крововите и одлепени подови. Прозорците не се заштитени од сончева светлина, а клима-уредите се нефункционални, што значи дека не се одржуваат стабилни микроклиматски услови за документи стари со векови. Иако постои систем за рано откривање и дојава на пожар, тој повеќе не е во функција. Дел од депоата се лоцирани и во близина на сливни подрачја и речни корита, што дополнително го зголемува ризикот.

Проблемите не завршуваат со физичката состојба. Архивот користи компјутерска програма од 1990-тите години за обработка на фондовите, што носи сериозен ризик од трајно губење на податоци. Во некои одделенија, поради расипани компјутери, податоците се водат во ворд-документи – пракса што не нуди никаква долгорочна сигурност.
Новододелениот простор во зградата на Археолошки музеј во Скопје не ги исполнува меѓународните архивски стандарди. Архивистите работат во простории без природна светлина и со несоодветна вентилација, а објектот нема помошни пожарни скали за евакуација. Близината на реката Вардар е спротивна на основните принципи за изградба на архивски објекти, кои не смеат да се наоѓаат покрај вода поради ризик од влага и поплави.

Ревизијата утврдила и недостатоци во пописите – дел од средствата не се евидентирани, за попишаните предмети не се пресметува вредност, а не е извршен попис на земјиште, објекти и залихи. Констатирани се и неправилности во јавните набавки, како и недостиг од кадар, што дополнително ја отежнува работата на институцијата.
Сликата што ја прикажува извештајот е поразителна: институцијата што треба да го чува историското и културното наследство функционира без основни услови и со сериозни ризици по безбедноста на материјалот. Ако архивот е огледало на односот кон сопствената историја, тогаш ревизијата поставува прашање што не може да се игнорира – дали навистина знаеме да го чуваме она што го нарекуваме национално богатство?
![]()

