ДРЖАВАТА ПО МЕРКА НА ПОДОБНИТЕ, КУФЕРИТЕ ВО РАЦЕТЕ НА СПОСОБНИТЕ

ПРВО ЧОВЕКОТ, ПОТОА ЗАКОНОТ: Формулата со која ја празниме државата

До вчера бевме загрижени што училиштата остануваат без деца. Ги броевме празните клупи, затворените паралелки и семејствата што ја напуштиле Македонија. Се прашувавме каде исчезнаа учениците и зошто младите родители ја бараат иднината надвор од државата.

А веќе следниот ден, во Собранието, ни беше демонстрирана една од причините поради кои заминуваат.

Токму во тоа се состои македонскиот парадокс: институциите декларативно се загрижени за последиците од иселувањето, додека практично продолжуваат да ги произведуваат неговите причини.

Зборуваме за демографска катастрофа, а негуваме систем во кој професионалниот развој, стекнатото искуство и исполнувањето на однапред пропишаните услови можат да станат ирелевантни пред политичката волја. Ги повикуваме младите да останат, но истовремено им покажуваме дека не е доволно да учат, да се усовршуваат, да работат и трпеливо да ги исполнуваат критериумите. Секогаш може да се појави некој што не ги исполнува условите, но има доволно политичка поддршка условите да бидат приспособени на неговата биографија.

Во функционална правна држава, нормативниот поредок е поставен над персоналните интереси. Прво се утврдуваат објективни, општи и однапред познати критериуми, а потоа се избира личност што ги исполнува. Кај нас, премногу често, се случува обратното: прво се определува посакуваната личност, а потоа се интервенира во нормативната рамка за нејзината биографија да стане компатибилна со функцијата.

Ако човекот не одговара на законот, наместо да се избере друг човек, се избира друг закон.

Тоа не е реформа. Тоа е персонализирање на правниот поредок.

Во правната и политичката теорија, законите треба да бидат општи, апстрактни и деперсонализирани. Тие не смеат да препознаваат конкретни имиња, партиски заслуги, лични амбиции или кадровски ветувања. Нивната смисла е да создадат еднакви и предвидливи правила за сите, а не да служат како инструмент за последователна легализација на однапред донесени политички одлуки.

Но кога законските услови се менуваат во момент кога тие претставуваат пречка за нечие трајно именување, сосема легитимно е да се постави прашањето: дали се унапредува системот или системот се приспособува на однапред избраниот кадар?

Ова не е само прашање на законитост. Тоа е прашање на институционален интегритет.

Секоја власт има право да предлага измени на законите. Но законодавната надлежност не е неограничена политичка лиценца за нормативно моделирање на државата според моменталните кадровски потреби. Формалната можност нешто да биде изгласано не значи дека тоа е суштински оправдано, институционално здраво или политички чесно.

Особено не кога значајни промени на критериумите за раководење со важни државни институции се туркаат по скратена постапка. Скратената постапка треба да биде исклучок оправдан со реална итност, а не комфорен механизам за ограничување на јавната расправа. Кога се менуваат условите за пристап до високи функции, јавноста има право да знае зошто постојните критериуми повеќе не се соодветни, врз основа на каква анализа се предлагаат новите и какви долгорочни последици ќе произведат.

Во спротивно, таквата интервенција добива карактер на нормативен инженеринг: законот формално се менува во име на системот, но суштинскиот ефект може да биде отстранување на пречките пред конкретна кадровска одлука.

Нашата администрација одамна разви извонредна способност партиските потреби да ги преведува на јазикот на реформите. Намалувањето или преформулирањето на условите се нарекува „усогласување“. Политичкото приспособување станува „професионализација“. Продолжувањето на мандатите се претставува како „обезбедување континуитет“. Отстранувањето на конкретна пречка се прогласува за „унапредување на постапката“.

Терминологијата е академска, но намерата често изгледа крајно практична: пречките треба да престанат да бидат пречки за политички посакуваниот кандидат.

Токму таквата практика го разорува принципот на меритократија. Таа испраќа порака дека знаењето, искуството и стручната компетентност се релативни категории, додека политичката подобност е единствениот навистина стабилен критериум.

Што треба да заклучи еден млад човек кој десет години се образува, работи и гради професионална биографија? Дека условите важат за него, но не нужно и за оној што е поблиску до центарот на политичката моќ? Дека конкурсите се само административна сценографија? Дека правилата се цврсти сè додека не станат непријатни за власта?

Луѓето не ја напуштаат државата само поради повисоки плати. Заминуваат и поради отсуството на институционална предвидливост. Заминуваат кога ќе сфатат дека трудот не гарантира можност, дека квалификациите не обезбедуваат правична конкуренција и дека правилата можат да бидат променети во моментот кога некој политички повлијателен ќе се најде пред нив.

Заминуваат од систем во кој законот не е стабилна рамка, туку подвижна цел.

Токму затоа празните училници и собраниските измени не се две одделни теми. Тие се дел од истата политичка и општествена равенка. Во едната вест ја гледаме последицата, во другата ја препознаваме причината.

Децата ги нема затоа што нивните родители заминале. А родителите не заминале само затоа што не можеле да заработат повеќе. Дел од нив заминале затоа што повеќе не сакале да живеат во држава во која институционалната припадност е поважна од професионалната способност, а законите се доволно флексибилни за моќните и неподносливо строги за сите други.

Парадоксално, токму оние што најгласно зборуваат за задржување на младите често учествуваат во одржувањето на системот што ги брка. Организираат стратегии за демографија, најавуваат мерки за враќање на иселениците и ветуваат поддршка за младите, а потоа со едно гласање им објаснуваат дека институциите не се простор на еднакви можности, туку терен за политичко приспособување.

Тоа е суштинскиот проблем на персонализираната држава: институциите повеќе не функционираат според правила, туку правилата функционираат според потребите на луѓето што моментално управуваат со институциите.

Денес ќе се промени условот за една функција. Утре ќе се прошири дефиницијата за „релевантно работно искуство“. Задутре ќе се продолжи мандатот. Потоа ќе се намалат потребните квалификации или ќе се воведе доволно широка формулација во која ќе може да се вклопи речиси секоја биографија.

На крајот, од законот ќе остане само декоративна рамка околу партиската одлука.

Уште поопасно е што секоја ваква интервенција создава институционален преседан. Следната власт нема да мора да измислува нов механизам. Ќе се повика на претходната практика. Ќе тврди дека само го користи моделот што веќе бил воспоставен. Така исклучокот постепено станува правило, правната несигурност станува нормалност, а политичката злоупотреба добива облик на традиција.

Парламентарното мнозинство може да ја отстрани законската пречка, но не може со гласање да создаде стручност што не постои. Може да ја промени нормата, но не може да го избрише сомнежот зошто таа била променета токму во тој момент. Може формално да обезбеди законска основа, но не може автоматски да обезбеди јавна доверба и институционален легитимитет.

Законите не смеат да бидат скалила поставени пред нозете на однапред избраните. Тие треба да бидат филтер што ќе ги разликува компетентните од подобните, професионалците од импровизаторите и јавниот интерес од кадровската желба.

Затоа, следниот пат кога ќе се запрашаме каде исчезнаа децата од училиштата, одговорот нема да го најдеме само во статистиката за наталитетот и иселувањето. Дел од одговорот се наоѓа и во собраниските сали, во скратените постапки и во законите што се прекројуваат според однапред избрани биографии.

Државата не се празни само кога луѓето физички ќе заминат. Таа почнува да се празни многу порано – кога ќе ја изгубат вербата дека во неа вреди да се остане.

А кога човекот не ги исполнува законските услови, во нормална држава се избира друг човек.

Не се избира друг закон.

Loading